Józef Mańczak
DANE PODSTAWOWE
Data i miejsce urodzenia: 19 (12?) marca 1896 rok Poznań, województwo poznańskie
Stopień wojskowy (z 1.09.1939): kapitan rezerwy
Miejsce kaźni i pochówku: Katyń
Zamordowany: 23-24 kwietnia 1940 roku
Kapitan rezerwy, syn Stanisława i Marii z domu Hodern, urodził się 19 (12?) marca 1896 roku w Poznaniu. W 1914 roku powołany do armii niemieckiej, gdzie najpierw służył w wojskach balonowych, a następnie trafił do szkoły lotniczej w Darmstadt. Walczył jako pilot myśliwski na froncie rosyjskim, a później na froncie zachodnim. W listopadzie 1918 roku zdezerterował z armii niemieckiej i związał się z Polską Organizacją Wojskową. Działacz niepodległościowy. 27-28 grudnia 1918 roku uczestniczył w walkach w Poznaniu. W czasie powstania wielkopolskiego uczestnik szturmu z 5 na 6 stycznia 1919 roku na niemiecką stację lotniczą Poznań-Ławica. Organizator Szkoły Obserwatorów i Mechaników na Ławicy. Dowodził też I Kompanią Lotniczą. Kapitanem mianowany ze starszeństwem 1 czerwca 1919 roku.
W czerwcu został dowódcą 3. Eskadry Wielkopolskiej i po przemianowaniu jej na 14. Eskadrę Wielkopolską brał udział w jej działaniach, do końca wojny polsko-bolszewickiej. Za zniszczenie sowieckiego oddziału piechoty odznaczony został Krzyżem Orderu Virtuti Militari V klasy.
Był aktywnym współorganizatorem III powstania śląskiego. Od 1922 roku w rezerwie, przydzielony do korpusu oficerów aeronautyki. W sierpniu 1939 roku zmobilizowany do Bazy Lotniczej nr 3. 17 września w okolicach Tarnopola wzięty do niewoli sowieckiej.
Odznaczony Krzyżem Niepodległości, dwukrotnie Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi.
Kupiec. Właściciel kina w Poznaniu. Aktywny w życiu publicznym.
Żonaty z Ewą z domu Greiser, miał córkę Krystynę i syna Andrzeja.
Jeniec obozu NKWD w Kozielsku, zamordowany i pochowany w Katyniu. Lista wywózkowa numer 040/3 z 20 kwietnia 1940 roku. Rozstrzelany 23-24 kwietnia 1940 roku.
Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 roku awansowany pośmiertnie na stopień majora.
Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari oraz Kampanii Wrześniowej 1939 roku.
Józef Mańczak został upamiętniony na tablicy pamięci „Mieszkańcy województwa poznańskiego – ofiary ludobójstwa katyńskiego” w kaplicy św. Józefa kościoła pw. św. Jana Kantego w Poznaniu (19.09.2017). Jest również wymieniony wśród upamiętnionych Dębami Pamięci przy pomniku Zdobywców Lotniska Ławica w Poznaniu.
Wg list ekshumacyjnych i dokumentów Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża przy ciele Józefa Mańczaka znaleziono: kartę uposażenia Nr 3, dowód osobisty: Mańczak Ewa urodzona w Poznaniu, odznaka pilota oraz zegarek zniszczony na rękę bez werku (0914).
Literatura:
Katyń, Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego [1]
Powstańcy wielkopolscy w grobach katyńskich [15]
Powstańcy Wielkopolscy w mogiłach katyńskich [16]
Żołnierska droga przez Mękę. Wielkopolanie w obozach sowieckich [17]
Postanowienie nr 112-48-07 Prezydenta RP z dnia 5 października 2007 r. [19]
Wielkopolscy lotnicy zamordowani w Katyniu [20]
Zabici w Katyniu, Indeks represjonowanych, tom XXI [30]
Bezkarne ludobójstwo na polskich oficerach-jeńcach wojennych w ZSRR – 1940 r. [32]
https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Ma%C5%84czak
źródło: https://ipn.gov.pl/
Order Virtuti Militari
Z chwilą wybuchu rewolucji niemieckiej zbiegł z armii niemieckiej do Poznania, wszystkich Polaków znajdujących się na lotnisku wówczas niem. Ustawiwszy koło siebie i wraz z kapt. Pniewskim i por. Gruszkiewiczem zebrał ochotników i przyczynił się do zdobycia lotniska w Ławicy. Przez inicjatywę osobistą i zdobycie (odwagą) stacji lotniska w Ławicy położył największą zasługę tak pod względem taktycznym, jak zdobycie największej stacji lotniczej w Polsce, przez co umożliwił zasilanie całej armii w samoloty z których przez następny dzień zostało wysłanych około 50 aparatów kompl. do Warszawy. Zorganizował na Ławicy szkołę pilotów, szkołę obserwatorów, warsztaty i szkołę mechaników. Piloci szkoły w Ławicy odznaczali się podczas wojny jako wybitni lotnicy.
Od kwietnia w 1919 do końca wojny bolszewickiej był dowódcą 3 eskadry lotniczej (Wlkp) (później 14.). Wykonał osobiście szereg lotów frontowych bombardując pozycje nieprzyjacielskie. Na szczególną uwagę zasługuje jeden lot trwający 31/2 godz. Na samolocie „Halberstadt”CL III z Tarnopola do Szepietówki gdzie kapt. Mańczak z obs. podchor. Kliczem zbombardował dworzec podczas wyładowania transportu nieprzyjacielskiego, zniszczył kilka wagonów i tory. Pod Borysławem będąc przydzielony do II Dyw. Leg. Gen. Minkiewicza ostrzeliwał artylerią za pomocą
radiotelegrafii oddając przez to wielkie zasługi i zyskując pełne uznanie w armiach gen. Sikorskiego, Konarzewskiego, Szeptyckiego i Minkiewicza. 14. Eskadra pod dowództwem kpt. Mańczaka odznaczała się (….) działalnością bojową. Na dowód działalności 14. tej esk. lotn., która bolszewikom wyrządziła wielkie szkody, można uważać fakt ze bolszewicy na odcinku 14. esk. lotn. pod Borysławem zaciągnęli prawie całe lotnictwo pod dowództwem znanego lotnika bolszewickiego Szczynkina tak ze 14. esk lotn. umiała wykorzystać loty grupowe. W odwet tego 14. esk. wykonała lot eskadrowy w głąb kraju nieprzyjaciela bombardując główne lotniska nieprzyjacielskie Stawiany 60 km poza frontem co dowodzą fotografie. Podczas odwrotu powierzono kpt. Mańczakowi wycofanie12, 13 i 14 esk., które dzięki swej energii unika bardzo trudnych i ciężkich warunków oraz choroby w zupełności wycofał nie pozostawiając nikogo w rękach nieprzyjacielskich.
Za czyny te został odznaczony Orderem VM 5 kl. nr 8184(?). Odznaczony również dwukrotnie Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi i Medalem Niepodległości.
źródło: https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.85-8148.pdf
źródło: https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.85-8148.pdf
źródło: https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.85-8148.pdf
Kozielsk, 28.XI.1939
Kochana Matko, Ewko i dzieciaki
Ogromnie się cieszę, że mam okazję choć parę słów napisać. Cieszył bym się jeszcze więcej gdybym wiedział, że jesteście zdrowi. Ja czuję się zupełnie dobrze, tylko tęsknię mocno za wami lecz wiem, że się zobaczymy. Śpie razem z Józiem Szyfterem z Poznania oraz Leitgeberem. (…) jest stale zmiana. Janka była we wsi Rosław koło Milatyna pod Lwowem. Napisz czy ona już wróciła. Jak zdrowie Mateńki,
Twoje Ewko i dzieci. Wiem, że dacie sobie radę na razie i beze mnie.
O ile byś mogła mnie zastąpić…Chodzieżą i Fajans…i Stefanowiczami (plakaty)
Brak zakończenia
źródło: https://ipn.gov.pl/
Pomnik Zdobywców Lotniska Ławica
Odsłonięty 6 stycznia 1984 roku został odsłonięty – była to 65 rocznica bitwy o Ławicę. Pomnik upamiętnia powstańców wielkopolskich, którzy w styczniu 1919 roku zdobyli lotnisko w brawurowym ataku i pozyskali największy łup wojenny w historii polskiego oręża – kilkaset samolotów, będących następnie podstawą budowy polskiego lotnictwa wojskowego.
Powstańcom Wielkopolskim,
którzy 6 stycznia 1919 roku zdobyli stację lotniczą Ławica.
Ten zbrojny czyn oraz przejęty sprzęt
umożliwiły zorganizowanie pierwszych eskadr
polskiego lotnictwa wojskowego
w odradzającej się Rzeczypospolitej.
W sąsiedztwie pomnika posadzono 15 Dębów Pamięci
upamiętniających ofiary zbrodni katyńskiej.
źródło: https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C624916%2Codslonieto-tablice-upamietniajace-wielkopolskich-lotnikow-zamordowanych-w-katyniu.html
Katyń…
ocalić od zapomnienia
Józef Mańczak otrzymał swój Dąb Pamięci dzięki Stowarzyszeniu Józefa Piłsudskiego „Orzeł Strzelecki” w Kanadzie przy ulicy Weringhtona 5697, RD 27Ariss – Ontario.
Dąb Pamięci Józefa Mańczaka został również posadzony na poznańskiej Ławicy przy pomniku Zdobywców Lotniska Ławica.
Program edukacyjny „Katyń… ocalić od zapomnienia” został zainicjowany 13 kwietnia 2008 roku w czasie uroczystości upamiętnienia 30 Ofiar Zbrodni Katyńskiej na Cmentarzu Poległych w Radzyminie. Jest to idea zachowania pamięci o ofiarach NKWD z 1940 roku poprzez sadzenie imiennych Dębów Pamięci.
źródło: * materiały własne
