Stefan Tomaszewski

17 września 1939 roku wojska sowieckie wkroczyły do Polski. Zgodnie z rozkazem dowództwa cały Batalion Korpusu Ochrony Pogranicza „Kopyczyńce” czekał w koszarach na wkroczenie Rosjan. Żołnierze zostali aresztowani. Jak wspomina córka – w pełni umundurowanych, ustawionych czwórkami polskich żołnierzy wyprowadzali brudni, niekompletnie ubrani żołnierze sowieccy, z których niektórzy nie mieli nawet butów, a karabiny nosili na sznurkach. Był to widok, który zapamiętała na całe życie.
Do dzisiaj pamięta również, że za butelkę wódki i drobne dodatki sowiecki dowódca zgodził się, aby pułkownik Tomaszewski nie został aresztowany. Nauczycielka ze szkoły podbiegła do niego ze słowami: „Panie komendancie, jest Pan wolny, zostaje Pan!”. Usłyszała jednak odpowiedź: „A reszta kolegów?”. Pokręciła przecząco głową. Po chwili ciszy pułkownik dodał: „Jadę z moimi żołnierzami”. Rodzina nigdy więcej go nie zobaczyła.
Pierwszym znakiem życia od ojca był list przywieziony z obozu w Starobielsku przez hrabiego Jabłońskiego. Zwolniony z obozu mężczyzna przekazał rodzinie także obrączkę i złotą papierośnicę. List niestety się nie zachował, ale ojciec pisał w nim, że zobowiązał Jabłońskiego do opieki nad żoną i dziećmi. Sowieci wypuścili go, ponieważ pułkownik Tomaszewski przysiągł, iż Jabłoński jest jedynie jego ordynansem. Ten jednak nie dotrzymał obietnicy – po wręczeniu listu oraz pamiątek zniknął.
W kolejnych listach ojciec doradzał żonie, jak przetrwać. Sugerował sprzedaż kosztowności (złota, zegarka) oraz wyjazd do jej domu rodzinnego w Rozdrażewie (powiat krotoszyński). Z około siedmiu nadesłanych listów do dziś zachowały się tylko dwa.
Żonie i córkom nie udało się jednak w trakcie wojny opuścić Kopyczyńców. Matka Joanna, bała się powrotu do zajętej przez Niemców Wielkopolski m.in. ze względu na swoją przeszłość – w czasach szkolnych brała udział w strajku dzieci szkolnych w Krotoszynie pod pruskim zaborem. Później ukończyła Średnią Szkołę dla Dziewcząt, biegle władając językiem niemieckim, francuskim, angielskim oraz łaciną.
Nieoczekiwanym obrońcą rodziny stał się lokalny Ukrainiec, Hanczarek, który zakochawszy się w młodej i pięknej Annie Tomaszewskiej, przygarnął rodzinę pod swój dach i ocalił ją przed pogromem. Dopiero w latach 90. Maria Patecka dowiedziała się, że Hanczarek też był upowcem i brał udział w pacyfikacjach polskich wsi.
W 1945 roku na podstawie karty ewakuacyjnej matka wraz z córkami powróciły do Polski. Niestety tuż po powrocie, w lipcu 1945 roku, w wyniku zakażenia zmarła 20-letnia Anna Tomaszewska. Joanna z drugą córką Marią udały się do Rozdrażewa. Przez lata poszukiwały męża i ojca za pośrednictwem Czerwonego Krzyża – niestety bezskutecznie.
W latach 70-tych XX wieku w prasie ukazało się ogłoszenie Stefana Tomaszewskiego ze Stanów Zjednoczonych, który poszukiwał bliskich. Nawiązano z nim kontakt, lecz ogłoszeniodawca ostatecznie nie potwierdził powiązań rodzinnych z Joanną i Marią, po czym relacja się urwała.

źródło: na podstawie relacji Marii Pateckiej