Stefan Tomaszewski

DANE PODSTAWOWE

Data i miejsce urodzenia: 16 sierpnia 1890 rok Wilkowo, powiat leszczyński, województwo poznańskie
Stopień wojskowy (z 1.09.1939): major piechoty
Miejsce kaźni i pochówku: Charków

Major piechoty, syn Michała i Eleonory z domu Lenartowskiej, urodził się 16 sierpnia 1890 roku w Wilkowie w powiecie leszczyńskim. Uczęszczał do gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu i Ostrowie Wielkopolskim. Działał w tajnym Towarzystwie Tomasza Zana. Maturę uzyskał w 1909 roku. Poświęcił się zawodowi aptekarskiemu, pracując w aptekach w Mosinie, Kępnie i Żórawiu. 1 października 1913 roku jako ochotnik wstąpił do pułku grenadierów w Poznaniu, odbywając obowiązkową służbę wojskową. W czasie służby przeszedł kurs oficerski. Z dniem 31 marca 1914 roku został zwolniony do rezerwy. 5 maja 1914 roku rozpoczął studia farmaceutyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu w Berlinie, które przerwał 5 września 1914 roku z powodu powołania do armii niemieckiej. Walczył w I wojnie światowej najpierw na froncie zachodnim w bitwie we Flandrii, gdzie doznał kontuzji lewej nogi, a następnie pod Arras oraz na froncie wschodnim w Estonii. Po walkach odwrotowych, poprzez Bałtyk i Szczecin został przerzucony na Śląsk do miejscowości Żmigród. Zdezerterował z armii niemieckiej i wrócił do Wielkopolski.
26 stycznia 1919 roku zgłosił się do dyspozycji dowódcy Frontu Południowego w Ostrowie Wielkopolskim. Był współorganizatorem 12. Pułku Strzelców Wielkopolskich, przemianowanego później na 70. Pułk Piechoty w Pleszewie, z którym odbył całą drogę bojową podczas wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920. Pełnił funkcję dowódcy batalionu i kompanii sztabowej karabinów maszynowych. 23 sierpnia 1920 roku wsławił się w boju pod Chorzelniami, kiedy na czele 3. batalionu 70. Pułku Piechoty zmusił oddziały bolszewickie do wycofania się za granicę z Prusami Wschodnimi. Za ten czyn został odznaczony Orderem Virtuti Militari V klasy. Od listopada 1927 roku służył w batalionie Korpusu Ochrony Pogranicza Krasne. Od 15 marca 1937 roku pełni funkcję kwatermistrza pułku Korpusu Ochrony Pogranicza Wilejka, a od marca 1939 roku był kwatermistrzem batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza Kopyczyńce. Awans na stopień majora ze starszeństwem otrzymał 19 marca 1938 roku.
Odznaczony ponadto Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Brązowym Medalem „Za Długoletnią Służbę”, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921 i Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości.

Żonaty z Joanną z domu Bąkowską, miał dwie córki: Annę Stefanię (1925) i Marię Danutę (1935).

Jeniec obozu NKWD w Starobielsku, zamordowany w siedzibie charkowskiego Zarządu NKWD i pochowany w Charkowie.

Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 roku awansowany pośmiertnie na stopień podpułkownika.

Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari oraz Kampanii Wrześniowej 1939 roku.

Stefan Edward Tomaszewski został upamiętniony na tablicy pamięci „Mieszkańcy województwa poznańskiego – ofiary ludobójstwa katyńskiego” w kaplicy św. Józefa kościoła pw. św. Jana Kantego w Poznaniu (19.09.2017).

Literatura:
Charków, Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego [2]
Powstańcy wielkopolscy w grobach katyńskich [15]
Powstańcy Wielkopolscy w mogiłach katyńskich [16]
Postanowienie nr 112-48-07 Prezydenta RP z dnia 5 października 2007 r. [19]
Leszczyńska lista katyńska [22]
Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich [29]
Zabici w Katyniu, Indeks represjonowanych, tom XXI [30]
* materiały własne

Order Virtuti Militari

23 sierpnia 1920 roku dowodzony przez porucznika Tomaszewskiego II batalion ruszył na Chorzele, by razem z III batalionem wesprzeć polską Brygadę Syberyjską.
III batalion z marszu przeszedł do ataku, jednak trafiwszy na silny ogień wroga przystąpił do pośpiesznego wycofywania się. Widząc to porucznik Tomaszewski zdołał zapanować na panicznym odwrotem, zatrzymał uciekających żołnierzy i skutecznie zmotywował ich do walki. Dzięki umiejętnemu dowodzeniu zostało rozbite lewe skrzydło nieprzyjaciela, co zmusiło go do opuszczenia pozycji. Batalion porucznika Tomaszewskiego nie przerwał ostrzału i wyparł przeciwnika najpierw do Chorzel, a potem za granicę Prus Wschodnich.

Za czyn ten został odznaczony Orderem VM 5 kl. nr 4523. Odznaczony również Krzyżem Walecznych.

Stefan Tomaszewski, wniosek VM — Wniosek o odznaczenie orderem Virtuti Militari
porucznika Stefana Tomaszewskiego z dnia 10 lipca 1920 roku.

Wniosek został poparty opinią kapitana, ówczesnego d-cy pułku Paula: *Por. Tomaszewski jest mi osobiście znany jako odważny i mężny oficer, posiadający wielkie zaufanie u żołnierzy. Polecając go odznaczeniem orderu „Virtuti Militari”* (10.7.1921).

Opinię wpisał również płk Taczak, d-ca 34. bryg. p.
*Znam por. Tomaszewskiego jako odważnego i mężnego oficera. W walkach pod Nasielskiem i pod Chorzelami walczył bohatersko. Zasługuje na odznaczenie orderem Virtuti Militari V kl.*

*źródło: https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/VM/I.482.15-944.pdf*

Szczegółowy opis czynów

Dnia 23 sierpnia 21 r. walczyła brygada syberyjska z przeważającymi oddziałami, które usiłowały się pod Chorzelami na zachód przebić. 70.p.p., który stał pod Wkrą został jej wysłany. O 17.30 osiągnął pułk Tyrzeskie Kułaki, które były silnie obsadzone.
III/70.p.p. jako czołowy baon rozpoczął atak na wieś gdy maszerująca kolumna została nagle z lewej flanki silnym ogniem karab. napadnięta.
Niespodziewanym napadem zaskoczona kolumna zaczęła się rozpraszać i wycofywać aż w las na południe Tyrzeskich Kułaków. Por. Tomaszewski który jako dowódca II/70.p.p. maszerował na czele głównych sił widząc się sam z swoim adiutantem podążył do cofających się oddziałów, ujął silną ręką swój batalion, przeszedł w kierunku na tartak Tyrzeskich Kułaków zagrzewał do ataku. Sam na czele swego batalionu por. Tomaszewski dobrem przykładem energii tak, że liczebnie przewyższający nieprzyjaciel długo naporu wstrzymać nie mógł. Tym atakiem rozbił por. Tomaszewski prawe skrzydło nieprzyjaciela i przyczynił się w wielkiej mierze do udanego ataku na Tyrzeskie Kułaki. W dalszym ciągu udało się por. T. w pościg za nieprzyjacielem, który wycofywał się na Chorzele. W toku tego dnia kolumny przechodzące przez las od reszty baonu się odłączyły, kontynuował por. T. pościg w dalszym ciągu, na czele silnego patrolu, którym nie pozwolił się nieprzyjaciel zebrać. Tuż pod Chorzelami zatrzymał się p. T. z patrolem ostrzeliwując patrole kawaleryjskie przez Tyrzeskich Kułaków wracające i oczekiwał tutaj nadejścia III baonu i reszty II/70.p.p. z którem w dalszym ciągu wykonały atak na Chorzele, wypierając nieprzyjaciela, który się w nieładzie wycofać musiał w ogniu z powodu nagłego flankującego ataku z II/70.p.p. przez granicę pruską.

Książeczka orderu VM Stefana Tomaszewskiego — Książeczka orderu Virtuti Militari Stefana Tomaszewskiego
*źródło: * materiały własne*

Świadectwo dotyczące Stefana Tomaszewskiego — Świadectwo załączone do wniosku Virtuti Militari porucznika Stefana Tomaszewskiego

*źródło dokumentów:*
*https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/VM/I.482.15-944.pdf*

Świadectwo, Ostrów, 10.VII.1921

Dnia 23.8.21 r. przeszedł III/70pp z marszu do ataku na Brzeskie Kołaki. II/70pp, który maszerował na czele głównych sił, został niespodziewanie silnym ogniem flankowym napadnięty, zaczął się rozpraszać i wycofywać w las. Por. Tomaszewski podążył za nim, ujął rozluźnione oddziały silną ręką i przystąpił w kierunku na tartak Brzeskie-Kołaki i Lipowiec, które były silnie obsadzone do ataku. Por. T. zagrzewał nieustraszonym zachowaniem się
podczas walki ogniowej swych ludzi i wyparł na czele swojego batalionu nieprzyjaciela liczebnie silniejszego z swej pozycji. Zdecydowanym czynem tym poparł por. T. kulejący atak na Brzeskie-Kołaki, rozbijając lewe skrzydło
nieprzyjaciela, który się na Chorzele wycofał. Silnym patrolem podążył teraz T. za cofającym się nieprzyjacielem, nie pozwalając mu się zebrać.
Pod Chorzelami zatrzymał się por. T. z swojem patrolem, ostrzeliwując nieprzyjaciela aż do nadejścia drugich batalionów. Na czele II/70 pp przeprowadził por. T. w dalszym trakcie decydujący flankowy atak na Chorzele, którym wyparł nieprzyjaciela w części za granice Prus, w części w kierunku Myszyńca. Przy okazji zdobyto trzy samochody ciężarowe, jedną baterję nieprzyjacielską,
niezliczoną ilość amunicji i materiał techniczny.

Ppor. Mielczarek wymieniony we wniosku na Vir. Mil. Nie mógł poświadczyć gdyż w obecnej chwili nieobecny jest służbowo. Wobec czego zaświadcza czyn por. Tomaszewskiego ppor. Grzęda, inny świadek
Ostrów, 14.VII.21
Łapiński, płk. szt. gen. p.o. d-ca 70.p.p.

Przyznanie orderu VM Stefanowi Tomaszewskiemu — Warszawa, 28.IX.1921 rok
Do porucznika Stefana Tomaszewskiego
Naczelny Wódz, na mój wniosek, nadał Wam ordery Virtuti Militari V kl. za męstwo i poświęcenie żołnierskie, które okazaliście w obronie Ojczyzny w ciężkich i krwawych walkach grupy Poleskiej, 3-ej i 5-ej Armii (…).

Mianowanie Stefana Tomaszewskiego majorem. — Akt mianowania Stefana Tomaszewskiego majorem ze starszeństwem
od dnia 19 marca 1938 rok

Stefan Tomaszewski w mundurze powstańca wielkopolskiego z koniem

Stefan Tomaszewski z żoną Joanną i córką Anną — Stefan Tomaszewski w mundurze z żoną Joanną i córką Anną, wczesne lata 30-te

Joanna Tomaszewska, żona Stefana Tomaszewskiego

Stefan Tomaszewski z córkami Anną i Marią — Stefan Tomaszewski z żoną Joanną oraz córkami Anną i Marią, ok. 1936 roku

Legitymacja Wojsk Powstańczych Stefan Tomaszewski — Legitymacja odznaki pamiątkowej Wojsk Wielkopolskich
porucznika Stefana Tomaszewskiego

Patent oficerski Stefana Tomaszewskiego — PATENT OFICERSKI

Stwierdzam, że Pan por. Tomaszewski Stefan Edward wykazawszy zalety właściwe powołaniu oficera oraz zdolności do spełniania obowiązków nadanego mu stopnia oficerskiego i gotowość poświęcenia wszystkiego
KU DOBRU I CHWALE OJCZYZNY
uzyskał w porządku prawem określonym stopień kapitana w korpusie oficerów piechoty ze starszeństwem od dnia 15 sierpnia 1924 roku.
Warszawa, dnia 1-go lutego 1933 roku.

źródło: * materiały własne

Stefan Tomaszewski w KOP Kopyczynce 1938 — Korpus oficerski batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza Kopyczyńce
Podole 1938 rok

Stefan Kopczyński z żoną Joanną na spotkaniu ze znajomymi — Spotkanie towarzyskie KOP Kopyczyńce – 26 kwietnia 1939 rok
Stefan Tomaszewski siedzi po lewej stronie

List Stefana Tomaszewskiego z obozu w Starobielsku

List z obozu w Starobielsku Stefana Tomaszewskiego

Starobielsk, 8 lutego 1940 r.

Droga Januś!
Dziękuję serdecznie za kartki z 12.XII. i 16.I., obiecanego a tak oczekiwanego listu Haneczki dotąd nie odebrałem – pisałem w grudniu i w styczniu. Niezależnie od tego pisz często, jak najczęściej, co porabiacie i czy sobie radzicie. Jeśli chodzi o paczkę z butami i bielizną – zrezygnuj z wysłania jej a przedmioty te obróć raczej na swoje potrzeby życiowe. Ja poradziłem jakoś przez sprzedaż zegarka. O moje potrzeby zatem się nie martw a myśl wyłącznie o sobie, dzieciach i rodzinie, zapewne nieszczęśliwej. W tym miesiącu przypada nasza rocznica ślubu – z tej okazji łączę serdeczne dzięki i życzenia dla Ciebie i dzieciaków. Chcę znów
napisać w marcu, natomiast oczekuję częstszych wiadomości od Ciebie. Zima panuje ostra, choć kończy się rzekomo już w końcu lutego. Dotychczas jestem zdrów, choć dokuczają mi bóle serca. Ukłony dla pań, osobno dla Irki. Całuję serdecznie Ciebie, Haneczkę i Maryleczkę.
Wasz myślami stale z Wami
Tatuś

————————————————-

Adresat: Joanna Tomaszewska, ul. Konopnickiej 44, Kopyczyńce
Nadawca: Stefan Tomaszewski, Starobielsk

źródło: * materiały własne

Starobielsk, 6 marca 1940 r.

Moja Kochana Haneczko!
Obecną możliwość wykorzystuję by Tobie odpisać a (…) musi się cierpliwie do kwietnia. Dziękuję Ci za piękny liścik, który odebrałem 22 lutego i za fotografię. Mam Was więc przy sobie; szkoda tylko, że nie ma na obrazku także mamusi – ale i tak obraz Wasz wyryty jest w mojem sercu na wieki.
Z liściku Twego wnioskuję, żeś grzeczną dziewczynką. Sądzę, że i Maryleczka nie sprawia mamusi kłopotu. Ja jestem zdrów, tylko pragnąłbym częściej kilka słów od Was. Piszcie krótkie kartki; o ile nie wyjechałyście do rodziny, która zapewne za Wami mocno tęskni. Otrzymałem dotąd dwie, natomiast brak mi odpowiedzi na moje trzy i telegram.
Pozdrowienia dla pań.
Całuję mocno Mamusię, Ciebie i Maryleczkę
– Wasz na zawsze Tatuś

List z obozu w Ostaszkowie od Stefana Tomaszewskiego — *źródło: * materiały własne*

Katyń…
ocalić od zapomnienia

Stefan Tomaszewski otrzymał swój Dąb Pamięci w Lasku Katyńskim w Poznaniu przy ulicy Polskiej z inicjatywy Stowarzyszenia Katyń w Poznaniu.

Program edukacyjny „Katyń… ocalić od zapomnienia” został zainicjowany 13 kwietnia 2008 roku w czasie uroczystości upamiętnienia 30 Ofiar Zbrodni Katyńskiej na Cmentarzu Poległych w Radzyminie. Jest to idea zachowania pamięci o ofiarach NKWD z 1940 roku poprzez sadzenie imiennych Dębów Pamięci.

Wspomnienia córki Marii…

Mama nie mogła ojcu wybaczył, że nie zbiegł…

Pamiętam ojca w niewoli. Razem z Matką zaniosłyśmy mu sok malinowy i bułkę (…) Dystynkcje miał wszystkie pozrywane. Tak, że te pagony wisiały, wszystko było pozdzierane – przypomina sobie Maria Patecka.

źródło: https://historiamowiona.poznan.pl/relacje/tadeusz-i-maria-pateccy/