Historia
Czas zaciera ślady. Odchodzą ostatni świadkowie ludobójstwa katyńskiego.
Poznaj fakty.
Adolf Hitler przedstawił wyższym dowódcom Wehrmachtu, zgromadzonym w Obersalzbergu, cele wojny z Polską: „Zniszczenie Polski jest naszym pierwszym zadaniem. Celem musi być nie dotarcie do jakiejś oznaczonej linii, lecz zniszczenie żywej siły H. J . Bądźcie bez litości! Bądźcie brutalni! [ ...] Obecnie tylko na wschodzie umieściłem oddziały SS Totenkopf, dając im rozkaz nieugiętego i bezlitosnego zabijania kobiet i dzieci polskiego pochodzenia i polskiej mowy, bo tylko tą drogą zdobyć możemy potrzebną nam przestrzeń życiową" [1]. Jest to decyzja o Holokauście Polaków.
Zawarto pakt Ribbentrop-Mołotow - umowę międzynarodową, będącą formalnie paktem o nieagresji pomiędzy III Rzeszą Niemiecką i ZSRR. Umowa została podpisana przez ministrów spraw zagranicznych obu państw - Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa, w imieniu przywódców, Adolfa Hitlera i Józefa Stalina. Oprócz umowy podpisano m.in. tajny protokół dodatkowy, który dotyczył rozbioru terytoriów lub rozporządzenia niepodległością suwerennych państw: Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Rumunii [2].
Do radiostacji w niemieckich wówczas Gliwicach wtargnęło kilku uzbrojonych esesmanów w ubraniach cywilnych. Napastnicy sterroryzowali niemiecką załogę i nadali po polsku komunikat: „Uwaga! Tu Gliwice. Radiostacja znajduje się w polskich rękach...". Zamordowano wówczas Franciszka Honioka, polskiego Ślązaka, uważanego za pierwszą ofiarę II wojny światowej [3].
O godzinie 4.35 rozpoczęło się bombardowanie 15-tysięcznego miasta Wielunia. W wyniku bombardowania 75 procent zabudowy miasta legło w gruzach, a życie straciło 1200 mieszkańców, tj. 8 procent ogółu mieszkańców [4].
1 września 1939 roku o godzinie 4.45, bez wypowiedzenia wojny i ogłoszenia mobilizacji, wojska niemieckie uderzyły na Polskę na całej długości polsko-niemieckiej granicy oraz z terytorium Moraw i Słowacji. Łączna długość frontu wyniosła około 1600 krn. Pancernik „Schleswig-Holstein", który z kurtuazyjną wizytą wpłynął do portu w Gdańsku kilka dni wcześniej, rozpoczął ostrzeliwanie polskiej składnicy wojskowej na Westerplatte.
Został wydany rozkaz nr 001064 ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR Ławrientija Berii w sprawie stworzenia grup operacyjno-żegiestowskich do wykonania zadań specjalnych [5].
Beria wydał oppergruppom NKWD nakaz: „6. Aresztujcie najbardziej reakcyjnych przedstawicieli administracji państwowej, kierowników lokalnej policji, żandarmerii, straży granicznej i filii 2. Oddziału Sztabu Generalnego, wojewodów i najbliższych współpracowników, kierowników partii [...]. Na razie nie aresztować osób duchownych, zwłaszcza katolików" [5].
O godzinie 3.00 zastępca spraw zagranicznych ZSRR przekazał ambasadorowi Wacławowi Grzybowskiemu w Moskwie notę dyplomatyczną, w której uznał wszystkie zawarte traktaty (ryski z 1921 roku i pakt o nieagresji z 1932 roku) za nieobowiązujące w związku z rozpadem państwa polskiego, ucieczką rządu polskiego, co było niezgodne z prawdą, oraz koniecznością ochrony mienia i życia zamieszkujących wschodnie tereny Polski Ukraińców i Białorusinów, a także koniecznością uwalniania ludu polskiego od wojny. Z tego powodu odmawiano wziętym do niewoli polskim żołnierzom statusu jeńców wojennych. Armia Czerwona w sile około 620 000 żołnierzy, 4700 czołgów i 3300 samolotów przekroczyła granicę z Polską. W wyniku agresji wzięła do niewoli 250 000 żołnierzy, w tym około 18 000 oficerów. Około 7000 żołnierzy poległo lub zginęło po wzięciu do niewoli. W walkach zginęło około 3000 żołnierzy, a około 10 000 było rannych [6].
Ludowy komisarz obrony ZSRR Klimient Woroszyłow wydał rozkaz utworzenia punktów zbiorczych: Orzechowo, Radoszkowice, Stópce, Totkowicze, Olewski, Szepietowska, Wołczyka, Jarkowice, Kamieniec Podolski do tymczasowego gromadzenia jeńców polskich i dalszego ich przemieszczania do dwóch obozów rozdzielczych (w Kozielsku i Porywu) oraz sukcesywnego przekazywania organom NKWD. Tego samego dnia Beria rozkazem nr 0308 nakazał utworzenie pierwszych obozów dla jeńców polskich w Ostaszkowie, Juchowie, Kozielsku, Butylu, Kozielszczynie, Starobielsku, Juży i Orankach. Ocenia się, że liczba polskich jeńców przekazanych NKWD sięgnęła 125 000 [6].
Rządy Niemiec i ZSRR zawarły w Moskwie „Traktat o granicach i przyjaźni". Dotychczasowa granica niemiecko-radziecka w Polsce ustalona w pakcie Ribbentrop-Mołotow na linii rzek Narwi, Wisły i Sanu została zmodyfikowana. ZSRR „odstąpił" Niemcom województwo lubelskie i część warszawskiego. Hitler uznał Litwę, Łotwę i Estonię za strefę wpływów radzieckich. Traktat z 28 września 1939 roku oznaczał podział Polski na dwie strefy okupacyjne: niemiecką i radziecką. Okupowane przez Niemców Pomorze, Wolne Miasto Gdańsk, Wielkopolska i Górny Śląsk zostały włączone bezpośrednio do III Rzeszy, natomiast na pozostałych terenach zostało utworzone Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie [6].
Odbywają się wysiedlenia Polaków na terenie województwa poznańskiego, początkowo przeprowadzane spontanicznie z inicjatywy niemieckich władz lokalnych, bez zgody centralnych urzędów administracji Rzeszy. „Dzikie"wypędzenia rozpoczęły się w pierwszych tygodniach okupacji i trwały aż do końca listopada 1939 roku. Liczbę wysiedlonej ludności niemieckie władze oszacowały na od 30 000 do 40 000 osób [7].
Miała miejsce ostatnia bitwa regularnego Wojska Polskiego
stoczona pod Kockiem pomiędzy oddziałami polskiej Samodzielnej Grupy Operacyjnej
„Polesie" generała Franciszka Kleeberga i niemieckimi oddziałami XIV Korpusu Zmotoryzowanego generała Gustava Antona von Wietersheima. Taktycznie bitwa była zwycięska dla Polaków, jednak strategicznie wygrali Niemcy.
Uchwałą Biura Politycznego KC WKP wyznaczono obozy specjalne do przetrzymywania w nich polskich oficerów, wojskowych, policjantów i wysokich urzędników państwowych.
W Forcie VII w Poznaniu zaczął działać pierwszy w okupowanej
przez III Rzeszę Polsce obóz koncentracyjny. Na terenie obozu poniosło śmierć około 20 000 Wielkopolan. Uwięzieni w nim Polacy byli rozstrzeliwani, torturowani, wieszani, zrzucani ze schodów lub umierali z powodu ciężkich warunków panujących w celach więziennych. Już w październiku 1939 roku po raz pierwszy w Europie użyto tam gazu do mordowania ludności cywilnej. Na terenie obozu zagłady w Forcie VII zginęło wielu przedstawicieli wielkopolskiej inteligencji zaangażowanych w polskie życie społeczne i polityczne, uczestników powstania wielkopolskiego, patriotów będących członkami wpływowych polskich środowisk Poznania. W listopadzie 1939 roku zmieniono nazwę na Obóz Przejściowy Gestapo Fort VII, a w połowie 1941 roku na Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Obóz Pracy [11].
Przybył pierwszy masowy transport do Auschwitz-Birkenau - niemieckiego, nazistowskiego obozu koncentracyjnego i obozu zagłady w Oświęcimiu.
Wagonami kolejowymi drugiej klasy przywieziono 728 Polaków, więźniów politycznych z więzienia w Tarnowie. W pierwszym okresie obóz przeznaczony był do likwidacji Polaków, później, po konferencji w Wannsee z 20 stycznia 1942 roku, był głównym miejscem masowej eksterminacji około 1 100 000 Żydów z całej Europy.
Las katyński został zajęty przez wojsko niemieckie.
W Chełmnie nad Nerem uruchomiono niemiecki obóz zagłady Kulmhof, który był miejscem masowej, natychmiastowej zagłady Żydów z Kraju Warty.
Groby w Katyniu odnaleźli polscy robotnicy przymusowi z pociągu budowlanego (Bauzug nr 2005-M), skierowani wcześniej z terenu województwa poznańskiego przez Niemców do pracy przy remoncie trasy kolejowej Witebsk-Smoleńsk. Teofil Dolata, Jan Wachowiak i Zygfryd Musielak odkryli na terenie przedwojennego niemiecko-radzieckiego ośrodka NKWD w pobliżu miejscowości Kozie Góry, znajdującego się w lesie zwanym katyńskim, szczątki pomordowanych oficerów Wojska Polskiego. Polacy ustawili w tym miejscu dwa krzyże z drewna. Odkryć masowych mogił dokonywano na podstawie informacji miejscowej ludności rosyjskiej (szczególnie znani stali się dwaj chłopi: Iwan Kriwoziercew i Parfien Kisielew) [8, 18].
Rosjanie mieszkający w pobliżu Katynia wskazali władzom niemieckim dokładne miejsce pochówku ofiar.
Agencja Transocean nadała komunikat o odnalezieniu w lesie katyńskim zwłok 10 000 polskich oficerów, a 13 kwietnia 1943 roku informacje te powtórzyło Radio Berlin.
Niemcy zaprosili do badań w lesie katyńskim Międzynarodowy Czerwony Krzyż (MCK). MCK po 6 dniach oświadczył, że gotowy jest uczestniczyć w ekshumacjach, jeśli poproszą o to wszystkie zainteresowane strony. Stalin nie wyraził zgody i zablokował działania MCK.
„Ilustrowany Kurier Polski" (jeden z dzienników prasy gadzinowej w okupowanej Polsce) ujawnił odkrycie masowych grobów w Katyniu w artykule Oficerowie polscy ofiarami okrucieństw bolszewickich wraz z informacją o zidentyfikowanych ciałach generałów Bronisława Bohaterewicza i Mieczysława Smorawińskiego oraz pułkownika Andrzeja Hałacińskiego [18].
Na terenie lasu katyńskiego przebywała Międzynarodowa Komisja Lekarska (MKL) złożona z 12 ekspertów z krajów zależnych od III Rzeszy i 1 eksperta ze Szwajcarii, która została zorganizowana przez władze niemieckie. Wyniki jej badań opublikowano we wrześniu 1943 roku w Berlinie. W trakcie ekshumacji 8 masowych grobów do 7 czerwca 1943 roku wydobyto 4243 ciała, z których zidentyfikowano 2730. Czas dokonania zbrodni ustalono również na podstawie wieku korzeni i słoi sosen rosnących na mogiłach, których czas zasadzenia określono na 3 lata wstecz [18].
Powstał niemiecki obóz karno-śledczy w Żabikowie, w którym więziono głównie przedstawicieli inteligencji z ziem polskich włączonych do III Rzeszy. Przebywało w nim przeciętnie około 2000 osób, z których większość kierowano następnie do innych obozów koncentracyjnych. W Żabikowie przetrzymywano więźniów przesłuchiwanych przez Gestapo. Tu też wykonywane były wyroki śmierci [19].
Na terenie obozu w Katyniu przebywał 12-osobowy zespół lekarski Polskiego Czerwonego Krzyża, prowadząc badania przez okres 5 tygodni.
Na polecenie Niemców Komisja Techniczna PCK przerwała prace w Katyniu przed zakończeniem ekshumacji ostatniego, ósmego grobu, z którego nie wydobyto około 200 zwłok.
Teren Katynia opanowała Armia Czerwona.
Biuro Polityczne KC WPK powołało tzw. Specjalną komisję ds. ustalenia i przeprowadzenia śledztwa okoliczności rozstrzelania w lesie katyńskim polskich jeńców wojennych przez niemiecko-faszystowskich najeźdźców, kierowaną przez akademika Nikołaja Burdenkę. Komisja Burdenki pracowała w Katyniu w dniach 13-24 stycznia 1944 roku, przeprowadziła pewną liczbę ekshumacji i przesłuchań przygotowanych przez NKWD świadków, a także odnalazła sfałszowane przez NKWD dokumenty. Na tej podstawie członkowie Komisji podpisali końcowy komunikat, również przygotowany przez służby specjalne, wskazujący na winę Niemców - polscy jeńcy wojenni mieli zostać wiosną 1940 roku umieszczeni bez prawa do korespondencji w 3 obozach nr 1-ON, 2-ON, 3-ON (specjalnego przeznaczenia) w rejonie Smoleńska, a następnie zamordowani przez Niemców jesienią 1941 roku [18].
nastąpiło zakończenie II wojny światowej i podpisanie aktu kapitulacji przez Niemcy. Zakończył się Holokaust Żydów, który pochłonął 3 200 000 ofiar i Holokaust Polaków, ponad 3 100 000 ofiar [20].
Z Kraju Warty w okresie okupacji wysiedlono ponad 440 000 Polaków, w tym ponad 300 000 deportowano do Generalnej Guberni, ponad 125 000 deportowano do Rzeszy na roboty i w celach germanizacji, a ponad 23 000 wywieziono do pracy w okupowanej Francji. Bezpośredniej eksterminacji poddano około 95 000 Polaków i 345 000 Żydów zamieszkujących Kraj Warty. W ramach akcji eutanazji zamordowano 4133 osoby (psychicznie chorzy, upośledzeni, pensjonariusze domów starców). Ponadto przeprowadzano tzw. lokalne przemieszczenia ludności polskiej, nazywane wypieraniem bądź rugowaniem, których liczba jest trudna do oszacowania. Polegały one na wypędzaniu z mieszkań całych rodzin w celu zapewnienia pomieszczeń biurowych urzędom oraz mieszkań dla osiedlanych Niemców. Na teren Kraju Warty w czasie wojny przesiedlono ponad 1 000 000 Niemców [22, 23].
Największym miejscem zbrodni w Wielkopolsce był las koło Rożnowa (powiat Oborniki Wielkopolskie) zwany „Małym Katyniem", gdzie zostało zamordowanych, od października 1939 roku do czerwca 1941 roku, ponad 12 000 mieszkańców województwa poznańskiego, Bydgoszczy i Torunia, w tym 900-1000 pacjentów Zakładu Psychiatrycznego w Owińskach, a także 100 jeńców angielskich.
Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze pominął w swoim wyroku kwestię odpowiedzialności za zbrodnię katyńską z powodu braku dowodów.
W Londynie ukazał się raport Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, przygotowany przez polski rząd na uchodźstwie, opracowany przez Józefa Mackiewicza i Zdzisława Stahla [18].
Specjalna komisja Kongresu Stanów Zjednoczonych, która po staraniach Kongresu Polonii Amerykańskiej badała sprawę, ogłosiła raport końcowy (tzw. raport Maddena), w którym za winnych zbrodni katyńskiej uznała Sowietów i wezwała społeczność międzynarodową do powołania międzynarodowego trybunału dla osądzenia tej zbrodni.
Aleksander Szelepin, przewodniczący KGB, w tajnej notatce nr N-632-Sz, zwanej przez historyków notatką Szelepina, zaproponował Nikicie Chruszczowowi zniszczenie 21 857 teczek personalnych ofiar zbrodni katyńskiej jako nieprzydatnych zarówno operacyjnie, jak i historycznie, a zachowanie jedynie protokołów tzw. trójki NKWD mieszczących się w oddzielnej teczce [18].
Wzniesiono w Katyniu drewniany krzyż przywieziony z Polski, dar Prymasa Polski kardynała Józefa Glempa [8].
Podczas wizyty prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Wojciecha Jaruzelskiego w Moskwie Michaił Gorbaczow przekazał pochodzące z radzieckich archiwów dokumenty dotyczące zbrodni katyńskiej, po raz pierwszy oficjalnie przyznając, że zbrodni dokonało NKWD. Tego samego dnia w oświadczeniu państwowej agencji TASS oznajmiono, że bezpośrednią odpowiedzialność za zbrodnię katyńską ponoszą Beria, Mierkułow i ich pomocnicy. W komunikacie tym, zatwierdzonym tajną uchwałą Biura Politycznego KC KPZR z 7 kwietnia 1990 roku, padło stwierdzenie: „Strona radziecka, wyrażając ubolewanie w związku z tragedią katyńską, oświadcza, że jest ona jedną z ciężkich zbrodni stalinizmu" [18].
Delegacja Federacji Rodzin Katyńskich udała się do Moskwy z postulatami o cmentarzach i ujawnieniu prawdy.
Na polecenie prezydenta Borysa Jelcyna naczelny archiwista państwowy Rosji Rudolf Pichoja przekazał prezydentowi Rzeczpospolitej Polskiej Lechowi Wałęsie uwierzytelnione kopie dokumentów z teczki specjalnej nr 1, w tym kopie uchwały Biura Politycznego KC WKP z 5 marca 1940 roku i notatki Szelepina z 3 marca 1959 roku. Dokumenty opublikowano w Polsce w 1992 roku w zbiorze Katyń. Dokumenty ludobójstwa, a w Rosji w pierwszym numerze miesięcznika „Woprosy Istorii" z 1993 roku [18].
Zawarto umowy „O grobach i miejscach pamięci ofiar i represji" z władzami rosyjskimi i ukraińskimi. Umowy umożliwiły przeprowadzenieprac sondażowych i sondażowo-ekshumacyjnych. Podjęto działania w sprawie budowypolskich cmentarzy wojennych:
- Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie, otwarty 17 czerwca 2000 roku,
- Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu, otwarty 28 lipca 2000 roku,
- Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje, otwarty 2 września 2000 roku,
- Polski Cmentarz Wojenny w Bykowni, otwarty 21 września 2012 roku.
Zastępca szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy generał Andriej Chomicz udostępnił zastępcy prokuratora generalnego Rzeczpospolitej Polskiej Stefanowi Śnieżce tzw. ukraińską listę katyńską zawierającą 3435 nazwisk [21].
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę o ustanowieniu 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.
Literatura
- https://pl.wikiquote.org/wiki/Adolf_Hitler
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Pakt_Ribbentrop-Mołotow
- http://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/674913,Prowokacja-gliwicka-pretekst-do-napadu-na-Polske
- http://www.historiawielunia.uni.lodz.pl/lwrzesnia2.html
- Śladem zbrodni katyńskiej, Centralne Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Warszawa 1998.
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Agresja_ZSRR_na_Polskę
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Wysiedlenia_Polaków_podczas_II_wojny_światowej
- Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000.
- http://wolna-polska.pl/wiadomosci/stalin-wybral-zydow-do-mordowania–polakow–w–katyniu-2015
- Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003.
- Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t. 1 A-1, t. 2 M-2, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2006.
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Fort_VII_w_Poznaniu _(obóz_zagłady)
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Pierwsze_masowe_egzekucje_w_ramach_operacji_Tannenberg_(Wielkopolska)
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Kraj_Warty
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Wysiedlenia_Polaków_z_Wielkopolski_1939-1941
- Maria Grynia, Niemieckie ludobójstwo na terenach Polski okupowanej przez III Rzeszę w latach 1939-1945, Warszawa 2016.
- http://www.miastowroclaw.pl/index.php/his/item/4629-nasz-los-miał-się-rozstrzygnąć-w-zakopanem
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Zbrodnia_katyńska
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Obóz_karno-śledczy_w_Żabikowie
- Richard C. Lukas, Zapomniany Holokaust, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2015.
- Kijów-Bykownia. Polski Cmentarz Wojenny, t. 1 A-B, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2015.
- Czesław Łuczak, Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939-1945), PSO, Poznań 1996.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Wysiedlenia_Polaków_podczas_II_wojny_światowej_dokonane_przez_ Niemców#Wysiedlanie z_Kraju_Warty