Geneza ludobójstwa katyńskiego
Znamy fakty. 17 września 1939 roku, gdy rosyjskie jednostki wojskowe wkroczyły do Polski, dowódcy wydali rozkaz natychmiastowego rozstrzeliwania polskich oficerów i policjantów (robili to już w chwili wzięcia do niewoli, bez sądu, jako uproszczoną formę walki z bandytami). W siódmym i ósmym dniu agresji na Polskę NKWD żądało wstrzymania masowych egzekucji polskich oficerów oraz policjantów bez żadnego porządku, gdyż uważało, że najpierw wziętych do niewoli jeńców należy przesłuchać i zbadać ich przydatność z punktu widzenia sowieckiego wywiadu, a dopiero potem nieprzydatnych rozstrzelać.
Należy postawić pytanie: skąd bierze się w narodzie rosyjskim ta skłonność do mordowania przeciwników, niekiedy całych narodów? W 1147 roku w kronikach pojawia się maleńka osada Moskwa, którą założył kniaź Jurij Dołgoruki. Jego syn chciał doprowadzić do opanowania Rusi, na którą napadł i zburzył Kijów, co świadczyło o chęci przejęcia kolejnych ziem sąsiadów. Najazd Mongołów w 1223 roku, a następnie pogrom dokonany przez wojska Czyngis-chana w latach 1238–1240 doprowadził do dwuipółwiekowego panowania mongolskiego nad ziemiami ruskimi i państwem moskiewskim. Imperium Czyngis-chana i jego potomków, założycieli tzw. Złotej Ordy, panowało nad całą Rusią, zachodnią Syberią i częścią dzisiejszego Kazachstanu. Panowanie mongolskie wymusiło postawę absolutnego strachu przed władzą, która jest w stanie wyciąć w pień całe miasta, kiedy tylko spotka się z przejawem nieposłuszeństwa. Książęta ruscy, którzy pielgrzymowali do stolicy chanatu, aby uzyskać akceptację swoich rządów, musieli zdać sprawozdanie z władzy. Prezentowali coraz to nowsze metody represji i wówczas uzyskiwali stanowisko pierwszego kolaboranta (tzw. jarłyk) albo w przypadku braku akceptacji ich działań musieli wypić puchar z trucizną. W celu oddziaływania duchowego i politycznego na prawosławnych kniaź Iwan I doprowadził do przeniesienia prawosławnej metropolii całej Rusi z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy w 1325 roku, a w 1328 roku uzyskał od chana jartyk, czyli akceptację na tytuł wielkiego księcia Rusi.
W XIV wieku zakończyła się dynastia na Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Działania zmierzające do przejęcia tych ziem Rusi rozpoczął, obok władców Litwy, kniaź moskiewski Iwan I. Księstwo moskiewskie zapoczątkowało zagrabianie ziem ruskich pod swoją „opiekę”. W państwie moskiewskim, położonym na północno-wschodnim krańcu Rusi, zaczęły przeważać wpływy kulturowe i polityczne żywiołu mongolskiego, wykształcając tzw. cywilizacją turańską, euroazjatycką – w przeciwieństwie do obszarów Rusi przejętej przez Litwę i Koronę Polską, gdzie pod wpływem impulsów i cywilizacji łacińskiej po czterowiekowej historii wyłonią się Ukraina i Białoruś. Książę litewski Witold zamierzał podporządkować sobie kolejne obszary między Bałtykiem a ujściem Wołgi do Morza Kaspijskiego, jednak 12 sierpnia 1399 roku w bitwie pod Worsklą jego wojska, wspomagane przez sprzymierzone posiłki polskie, poniosły klęskę z władcą Złotej Ordy Timurem Kulawym. Litwa zapłaciła za klęskę konkretnymi stratami pogranicznych twierdz i terytoriów, nastawiając się wyłącznie na obronę swoich dotychczasowych wpływów.
Zaczął się proces przejmowania ziem Rusi pod kontrolę Moskwy – do Dniepru i Dźwiny. Smoleńsk i Księstwo Riazańskie usiłowały oderwać się od Litwy, a później od Korony Polskiej. Prowadziło to do szeregu 52 walk o wpływy na tych ziemiach. Pokój wieczysty, „przymierze i przyjaźń”, zawarty w 1449 roku między Kazimierzem Jagiellończykiem i księciem moskiewskim Wasylem II określił strefy wpływów w Europie Wschodniej w sposób korzystny dla Moskwy. W ocenie historyków przymierze to było w istocie rozporządzeniem terytorium obcych państw, podobnie jak pakt Ribbentrop – Mołotow z 1939 roku, czy dzisiejszą próbą zagarnięcia ziem ukraińskich przez Putina. Księstwo Moskiewskie stopniowo połykało wszystko, co na wschód od litewskiej granicy, a po śmierci króla Jagiellończyka w 1492 roku stało się mocniejsze oraz większe od Litwy.
Istotną rolę na wzrost strefy wpływu Moskwy miały działania Wasyla II i jego następcy Iwana III. Zwołany przez Wasyla II „sobór” biskupów prawosławnych w 1448 roku wybrał wskazanego przez niego metropolitę całej Rusi biskupa Jonasza bez akceptacji patriarchatu w Konstantynopolu, ale także Wielkiego Księstwa Litewskiego, co oznaczało podporządkowanie prawosławnych mieszkańców Rusi zwierzchnictwu władcy moskiewskiemu. W 1458 roku król Kazimierz, w celu neutralizacji wpływu na prawosławnych zamieszkujących Litwę i Koronę Polską, doprowadza do powstania drugiej metropolii dla prawosławnych w Kijowie. Upadek w 1453 roku Konstantynopola przyczynia się do tego, że Moskwa w 1498 roku uzyskuje rangę samodzielnego patriarchatu.
Nowogród Wielki, olbrzymia i bogata republika kupiecka, bogatsza od Moskwy, a rozciągająca się od rzeki Ob na granicy z Azją aż po Bałtyk, została przejęta przez Moskwę według nowej własnej wdrożonej taktyki, nazwanej później przez historyków „taktyką salami”, odkrawaniem po plasterku. Najpierw Moskwa wprowadziła swojego biskupa prawosławnego, którego zadaniem było straszenie prawosławnych wpływami wiary łacińskiej czy litewskimi, a także stworzeniem promoskiewskiego stronnictwa. W momencie, gdy nowogrodzianie zorientowali się, że grozi im utrata swobód obywatelskich i prowadzenia wolnego handlu, zwrócili się do Kazimierza Jagiellończyka o pomoc. Nie otrzymali jej. Wojska nowogrodzian zostały rozbite w 1471 roku. Iwan III najpierw doprowadził do egzekucji głównych przedstawicieli wrogiej jej panowaniu elity, oskarżając ich o zdradę, a następnie kolejną grupę wywieziono do Moskwy. Stworzył własną promoskiewską partię, powołując zamiast republikańskiej tradycji kulturę despotyzmu opartą na „psychologii biedniaków”. Donosy uboższej części społeczeństwa na istniejące jeszcze elity doprowadziły do sądu w Moskwie nad kolejną grupą niepokornych. Zajęcie Nowogrodu spowodowało wywiezienie kolejnej grupy opornych, łącznie z wielkim dzwonem wzywającym przez ponad trzy wieki wolnych ludzi Nowogrodu na wiec współdecydowania o swojej wolności.
Kolejnym etapem były masowe deportacje i osiedlanie na ich miejsce lojalnych grup z centrum Państwa Moskiewskiego, co spowodowało upadek Nowogrodu Wielkiego (1478). Tą samą metodą wcielono do Moskwy Twer (1485), Riazań (1483) i Psków (1510). W 1480 roku Iwan III pozbył się mongolskiej „opieki” nad Moskwą, ale także wybrał despotyczny, niewolniczy system władzy, trwający do dzisiaj, zamiast republikańskiego.
Iwan III zastosował nową taktykę rozbicia upatrzonej ofiary – od środka. Wykorzystywał prawosławie do ingerencji politycznej mającej osłabić przeciwnika, gdyż uważał, że ma prawo do religijnej opieki nad prawosławiem.
Istotnym wydarzeniem w historii Moskwy była koronacja Iwana IV w 1547 roku na cara, a symbolem imperialnego dziedzictwa bizantyjskiego była czapka Monomacha (Złota Czapka), która stała się insygnium monarchów moskiewskich, symbolem dziedzictwa bizantyjskiego władcy Rusi. Od końca XV wieku do końca XVIII Rosja rozpoczęła przejmowanie obszarów na wschód od Moskwy w tempie rocznym średnio 60–70 tysięcy kilometrów kwadratowych, tj. powierzchni Belgii i Holandii łącznie. To Moskwa stała się „carską” Rosją, używając w dalszym ciągu tradycji ruskiej do uzasadnienia ekspansji przeciwko ziemiom, które od trzech wieków wchodziły w skład państwa polsko-litewskiego.
Próby integracji Rosji i państwa polsko-litewskiego na przełomie XVI i XVII wieku przez handel i edukację nie powiodły się, gdyż jak mówiono: „za dużo tej wolności w polsko-litewskim państwie, nie wiadomo, kogo słuchać, a w Rosji jeden car i wszyscy są posłusznymi niewolnikami jednego tyrana i dzięki temu mają porządek”.
Katarzyna II i król pruski Fryderyk II zastosowali wszystkie znane sobie metody, aby doprowadzić do upadku Polski, m.in. przez uprowadzanie elit w głąb Rosji (w 1867 roku porwano biskupa krakowskiego Kajetana Soltyka, biskupa kijowskiego Andrzeja Załuskiego, hetmana Wacława Rzewuskiego i posła Seweryna Rzewuskiego), masowe zsyłki na Sybir, przesiedlenia, rozwinięcie systemu kolaboracji i korupcji (na liście płacowej ambasadora Rosji w Warszawie był nawet król Stanisław August Poniatowski z kwotą miesięczną 3000 dukatów, a na podróż do Grodna w celu zatwierdzenia II rozbioru Polski otrzymał 20 000 dukatów).
Od epoki Iwana Groźnego w Rosji uważa się, że „przemoc i mordowanie są potrzebne, jeśli jest to cena, jaką trzeba zapłacić za wielkość państwa, za jego zwycięstwa na arenie zewnętrznej, za strach, jaki rzucamy jest na sąsiadów, nawet jeśli pociąga to za sobą straty milionów własnych obywateli”, a każdy, kto ucieka spod władzy cara, jest zdrajcą.
Stalin posunął się jeszcze dalej. Z chwilą ataku na Polskę 17 września 1939 roku przystąpił do likwidacji elity polskiego narodu. Według ks. Peszkowskiego i Zdrojewskiego zamordowano wziętych do niewoli 104 102 jeńców Polaków (metodą zwykłą, m.in. w obozach śmierci) i 24 377 (metodą katyńską). Nie znamy liczby zamordowanych polskich oficerów i policjantów rozstrzelanych w pierwszych dniach wojny, gdyż w tym okresie NKWD nie rejestrowano mordowanych.
Jan Paweł II powiedział: „Naród, który nie pamięta swojej historii, nie jest wart przeżycia”. Członkowie Stowarzyszenia Katyń pomału odchodzą i wyrażają nadzieję, że następne pokolenia Polaków, korzystając z historycznych doświadczeń, doprowadzą do wzrostu znaczenia Polski i dobrobytu jego mieszkańców.
Wojciech Bogajewski, 22.09.2023
Literatura
A. Nowak, Polska i Rosja. Sąsiedztwo wolności i despotyzmu X-XXI w., Biały Kruk 2022.
T. Łysiak, Listy ambasadora Sieversa, „Gazeta Polska”, nr 39, 20.09.2022.